EMAMAKI: 80
SIKHATSI: 2 EMA-AWA
LIBANGA 12
LIPHEPHA LEKUCALA (P1)
TICONDZISO
Labahlolwako abafundzisise kahle imiyalo ngembi kwekutsi baphendvule imibuto.
Leliphepha lehlukaniswe tigaba letintsatfu:
SIGABA C: Luhlelo nelulwimi
Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha uphindze udvwebele ekugcineni kwaleso sigaba.
Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.
Bhala ngebunono nangesandla lesifundzekako.
Caphelisisa sipelingi nendlela lewakha ngayo imisho.
UMBUTO 1
Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Lilanga lase litsambeme nendzawo yakaLogadla selimbonywe yintfutfu. Intfutfu esibhakabhakeni bese igucuke ilifu ngenca yekushona kwelilanga. Noko lona belisengakashoni kepha selibovu ngasenshonalanga, livinjwe yintfutfu kanye netintfuli. Bantfu bebaphuma bangena lapha ekhaya kaFakudze. Bomake bebabonakala bagcoke ematjalo kantsi emadvodza wona bekagcoke emabhantji.
Yini lebeyibangela kutsi intfutfu igucuke lifu esibhakabhakeni?
Ngulonjani umuntfu lobitwa ngesishikashiki sepolitiki?
Kungani lelikhaya lakaFakudze kutsiwe kusemaphayinini?
Bantfu baphuma bangena nje kaFakudze kwentenjani?
Chaza lenkhulumo letsi, 'makoti wakhe lasandza kumtsatsa.'
Yini leyabangela Mganu nemnakabo kutsi bangenele umzabalazo?
Chaza leligama 'lilawu'.
Bantfwana baMganu bebashiyana ngeminyaka lemingaki ngebudzala?
Takhamuti takaLogadla tisakhombisa inhlonipho. Shano kunye lokungafakazela imphendvulo yakho.
Bukisisa lesecwayiso bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Khetsa yinye imphendvulo kuleto letinikiwe.
Ngekubona kwakho laba labakulesitfombe benta msebenti muni?
Basebenti basemgwacweni.
Bantfwana besikolo.
Ngemaphoyisa.
Ngusiphi sifo lesingambamba Mandla?
Sifo sashukela.
Sifo sengculazi.
Lenkhulumo letsi angiphasi isho kutsini?
Kuphumelela etifundvweni.
Kungaphumeleli etifundvweni.
Inkhulumo yaMandla ikhombisa kutsini?
Limnandzi ligwayi.
Likhanga tintfombi.
Kulingana kwemalungelo kuwonkhe wonkhe.
Kuhlonipha tecwayiso tabothishela.
Kutsatseka ngekubhema kwaMandla.
YeMandla ulimata emaphaphu akho ngalokubhema lokungaka, kantsi thishela bekasecwayisa ngetifo letibangwa kubhema.
Mandla ubhema endzaweni lengakabekelwa. Kubhenywa khona.
Nomvula umangele kutsi Mandla wentani
Mandla usebentisa emalungelo akhe.
Mandla wenta kahle lokubhema ngobe kumvula ingcondvo.
Uma usesengumntfwana akufanele kutsi ubheme ngobe ulimata emaphaphu akho.
Ligwayi livula ingcondvo yemntfwana kute aphumelele etifundvweni takhe.
Ngabe Mandla ukhombisa kutsi unekucindzetelwa bangani yini kulokubhema kwakhe? Bhala sizatfu sibe sinye.
Bantfu lababhemako bangasitwa njani kutsi bayekele kuba tigcila teligwayi. Bhala umbono ube munye.
Mandla wenta lokuphambene netembatfo latigcokile. Ngabe yini loko?
SAMBA SIGABA A:
UMBUTO 2
Babe, ngitsi angitewubika kutsi njengoba Ncibijane sekadvute nje, madvutane emva kwawo ngitawuhamba.' NguMafutsa loyo akhuluma neyise. Abindze nje Ndvukuyempi shangatsi akeva kutsi kukhulunywa naye. Abambe inhloko ngatotimbili abuke tinkhalo. Afifiyelise emehlo. Nemehlo atsi kucweba tinyembeti abambe inhloko ngato totimbili tandla, tindvololwane utihlome emadvolweni. Lamuhla unguNgwane sibili. Uvunulile. Phela utsi ufuna kuwuncamula kahle afake temdzabu. Ngemhlomunye Mafutsa utsi uyawafulatsela emabala akubo.
Mfanawami,ungaboni loku ngibindzile ucabange kutsi ngiyayiva lentfo loyishoko. Noma mhlawumbe ucabanga kutsi kute lengingakusho.' Atsi kuhlalisisa kahle kulesihlalo lahleti kuso umuntfu lomdzala macedze achubeke. 'Kantsi wena Mafutsa ulunywa yini lapha ekhaya? Ungate uncamule emave langaka uyelena khashane kangaka wesweleni? Yini longeke ube nayo uma ulapha ekhaya? Ase ungitjele kahle. Ufuna kuyosebentela emalobolo yini? Phela lesibaya sigcwele nje, sigcwele tinkhomo takho. Mine sengitawudlula kulomhlaba. Noma ungatsi ufuna kubateka babe lishumi titawenela letinkhomo. Yini ukhatsate umoya wami kangaka sengitigugele?' Lasho limbuke ngco emehlweni Mafutsa. Atsi kukhophotela kancane Mafutsa, wena lowabona intfombi isonywa. Atsatse lutsi phansi aluphule lube ticucu macedze atijikijele phansi.
Atsi lapho afuna kucala kukhuluma, amngene emlonyeni uyise. 'Uyabona ndvodzana, leticucu talolutsi loluphulile tinginiketa sitfombe selikusasa lakho uyaliphula macedze ulilahla phansi. Njengoba wenta nje, impela utibitela kufa. Kute indvodza leyindvodza ngemali lesebhange. Indvodza yindvodza ngemfuyo yayo. Buka nje, boMhlongo lona wesitolo, lite anemali kepha ufuyile, ulandzela emasiko. Wena-ke? Ufuna kufundza kuba nemali bese ulahla imfuyo nemasiko esintfu? Angiyiva mine lentfo yakho?' Aphetse umuntfu lomdzala. 'Babe ngiyeva uyabeka impela. Ubeka kuvakale njengeligagu. Ngiyabona kutsi namake bekangeke adzabule lapha kuwe ngisho nome bekatsandza. Lobugagu bakho babe benta lukhulu kunasi sidvudvula sakaZitha.' Asho macedze bahleke bagegetseke bobabili.
SAMBA SIGABA B:
SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI
UMBUTO 3
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Sebentisa leligama lelingentasi emishweni lemibili livete umcondvo lofihlakele nalosobala.
Inkhomo
Takhele wakho umusho ngaletisho letingentasi.
Kubhekisa emabombo ekhaya.
Kutitsela ngalabandzako.
Nyomula sinongo senkhulumo endzabeni lesisho loku:
Kumuntfutisa
Sifanisongco
Sebentisa letentakutsi letilandzelako emishweni lotakhele yona:
Dvu
Mbo
Kulendzatjana nika umcondvophika walamagama langentasi:
Bafana
Gogo
Nika ligama linye lelingumcondvofana waleli.
Emajaha.
Nyomula ligama lelinemcondvo lophikisana naleli lelingentasi.
Kutfukutsela
Bhala ligama libe linye kulawa ladvwetjelwe.
Fundzisisa lesibonelo sesichazamagama bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Fihla: kubeka intfo ungabonwa; kungcwaba
Tsatsa lamagama lalandzelako bese utakhela sakakho sichazamagama ngekulandzela sibonelo lesingenhla.
Inkhosi
Lilanga
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Washo lona wekunene wabe angena emotini akhumule
Emabhiliki, ayishaye izule, Phetsile yena wayibuka yate yayawusitsela emalambu ayo.
Nxi! Awu suka lapha! Mine, ngisilima! Kodvwa bengikhuluma kanjani kanje nalomuntfu kantsi imoti yekungisita ngiyayidzinga! Kantsi mine ngilibele kangaka? Konje vele bayabasho bafati kutsi balibele.
Lemoti lena nje beyitakungisondzeta kabi kuMathokoza wami! Ewu, kodvwa phela bantfu abasetsenjwa, ebusuku-ke futsi. Yebo, lona ayimfaneli nani leyo ntfo. Mm! Likhiwane lelihle ligcwala tibungu. Futsi nje nekute ayimise lemoti yakhe abefuna kusita acabanga kutsi kumbe ngisenkingeni.
Hhayi! Kodvwa noko yena ungetfusile indlela layimise ngayo lemoti yakhe. Bengitsi ngiyawagcina emabele lamuhla.'
Yacabanga kanjalo-ke lentfombi enhlitiyweni yayo ibala ibeka ngalomfokati wemoti kanye nekumisa letinye timoti. Yachubeka nendlela.
Indvuku
Sandla
Emabhiliki
Nx! Awu suka lapha! Mine, ngisilima!
Injabulo.
Kutfukutsela.
Kuteketisa.
Ngabe lenkhulumo lengentasi inemaciniso nobe inkhohliso. Sekela imphendvulo yakho.
Konje vele bayasho kutsi bafati balibele.
Likhiwane lelihle ligcwala tibungu.
Takhele yakho imisho lemibili leveta imicondvo lehlukene ngaleligama:
Emabele.
UMBUTO 4
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto lelandzelako:
Makhakhamela: Kusasa ngilo lilanga tindvuna tami. Bobabe babusile kuleli kwenele. Ngimi nani. Akuse kusasa wonkhe emakhehla asayendlalele inkhosi yawo. Ningasayibuti ibhasi ibhaliwe.
Makhakhamela: (Sewuyinkhosi esikhundleni seyise) Bontsanga yakhe sebatsetse tikhundla taboyise embusweni. Kuyabuswa ngako konkhe lokukhona emphakatsini (kusesekuhle itsi vumbu inyoka).
Julayi: Nakukhona longalamulela inkhosi akasite. (Emva kwemalanga lasikhombisa.)
Thimothi: Afike neyise labemfihlile. Likhehla liphetse sicoco nendvuku. Lisiphose sicoco emnyango. Inyoka itsi ngibonwe yini. Likhehla liyicoboshele isalibele kucoshana sicoco.
Likhehla: Angifuni mbuso! Ngifuna inhlonipho. Nimeleni? Ngenani! Sitani inkhosi! Angitsi niyeva konakele lapha endlini. Liphimbo ona lisekhona.
Hlanganisa lemisho lemibili lelandzelako wakhe munye lombici.
Sebentisa lesabito selucobo lona emshweni lotakhele wona.
Emshweni longentasi, sakhi lesidvwetjelwe sisetjentiswe njengani?
Bobabe babusile kuleli kwenele.
Sebentisa ligama lelisandziso kulomusho lolandzelako emshweni lotakhele wona:
Akuse kusasa wonkhe emakhehla asayendlalele inkhosi yawo.
Sebentisa lesiphawulo lelincane emshweni.
Endzabeni lengenhla bhala imisho lecuketse letimphambosi letilandzelako:
Imphambosi yekwentela.
Imphambosi yekwentana.
Shano kutsi sento sikuyiphi indlela yesento kulemisho lelandzelako:
Kuyabuswa ngako konkhe lokukhona.
Phindza ubhale lomusho lolandzelako uwufake esikhatsini lesengca.
Likhehla liphetse sicoco nendvuku.
Cala umusho lolandzelako ngekutsi: Makhakhamela watsi:
Kusasa ngilo lilanga tindvuna tami,' Kusho Makhakhamela.
Kungani leligama bayethe libhalwe ngefonti lehlukile.
Faka luphawu lolufanele kute lomusho uvakale:
Lungisa emaphutsa elulwimi kuleligama lelidvwetjelwe.
Inyoka itsi ngiboniwe yini.
Takhele wakho umusho loveta buniyo ngeligama taboyise.
SAMBA SIGABA C:
SAMBA:
